Prostat Kanseri Taraması Ne Zaman Yapılmalıdır?
Prostat kanseri erkeklerde en sık görülen kanser türlerinden biridir ve erken evrede genellikle belirti vermez. Erken tanı tedavi başarısını önemli ölçüde artırır ve hastalığa bağlı ölüm oranını azaltır. Tarama testleri hastalığı henüz semptom vermeden yakalamayı amaçlar. Ancak tarama kararı bireysel risk faktörleri ve olası yararlar ile zararlar değerlendirilerek verilmelidir.
PSA Testi
Prostat spesifik antijen kan düzeyi prostat kanseri taramasında en yaygın kullanılan belirteçtir. PSA prostat bezi tarafından üretilen bir proteindir ve kanserli hücrelerde üretimi artabilir. Dört nanogram mililitre üzerindeki değerler genellikle ileri değerlendirme gerektirir. Ancak PSA yüksekliği sadece kanser değil prostat büyümesi ve prostatit gibi iyi huylu durumlarla da ilişkili olabilir.
Serbest PSA oranı total PSA yüksekliğinde kanser ile iyi huylu durumları ayırt etmede yardımcı olabilir. PSA yoğunluğu prostat hacmine göre düzeltilmiş PSA değerini ifade eder. PSA hızı yani PSA değerindeki yıllık artış oranı da klinik karar vermede kullanılır. PHI ve dört kallikrein paneli gibi yeni nesil biyobelirteçler gereksiz biyopsileri azaltmada araştırılmaktadır.
Dijital Rektal Muayene
Dijital rektal muayene hekimin parmağıyla prostat bezinin boyutu, kıvamı ve yüzey düzensizliklerini değerlendirdiği fizik muayene yöntemidir. Sert nodüller veya asimetrik büyüme kanser şüphesi uyandırır. Bu muayene PSA testine ek bilgi sağlar ve bazı PSA düzeyi normal olan kanserleri yakalayabilir.
Dijital rektal muayene prostat bezinin arka yüzeyini değerlendirdiğinden tüm kanserleri saptayamaz. Ön ve yan bölge tümörleri muayenede fark edilmeyebilir. PSA testi ile birlikte kullanıldığında tanı duyarlılığı artar. Muayene sonuçları subjektif olabilir ve deneyimli hekim tarafından değerlendirilmelidir.
Tarama Yaşı ve Sıklığı
Genel popülasyonda tarama tartışması elli yaşından itibaren başlamayı önermektedir. Aile öyküsü olan erkeklerde yani birinci derece akrabada prostat kanseri bulunan bireylerde kırk beş yaşından itibaren tarama düşünülebilir. Afro-Amerikan kökenli erkeklerde ve birden fazla birinci derece akrabada kanser öyküsü olanlarda kırk yaşından itibaren tarama önerilmektedir.
Tarama sıklığı başlangıç PSA değerine göre bireyselleştirilebilir. PSA değeri bir nanogram mililitrenin altında olan düşük riskli bireylerde iki ile dört yılda bir tarama yeterli olabilir. Daha yüksek başlangıç değerlerinde yıllık tarama düşünülmelidir. Yetmiş yaş üzerinde veya beklenen yaşam süresi on yılın altında olan bireylerde taramanın yararı sınırlıdır ve bireysel karar verilmelidir.
Taramanın Yararları
Erken evre prostat kanserinin saptanması kür şansını artırır. Lokalize hastalıkta beş yıllık sağkalım oranı yüzde doksanın üzerindedir. Erken tanı daha az invaziv tedavi seçeneklerinin uygulanmasına olanak tanır. Aktif izlem düşük riskli kanserlerde gereksiz tedaviyi önleyerek yaşam kalitesini koruyabilir.
Metastatik hastalığın önlenmesi taramanın en önemli potansiyel yararıdır. İleri evre prostat kanseri kemik metastazları, ağrı ve önemli morbidite ile ilişkilidir. Tarama programlarının uygulandığı popülasyonlarda prostat kanserine bağlı ölüm oranlarında azalma gözlenmiştir. Erken tanı hastaların tedavi seçenekleri hakkında bilinçli karar vermesine olanak tanır.
Taramanın Olası Zararları
Aşırı tanı taramanın en önemli potansiyel zararıdır. Bazı prostat kanserleri yavaş büyür ve hastanın yaşam süresinde klinik önemi olmayabilir. Bu tümörlerin tedavisi gereksiz yan etkilere maruz kalmaya neden olabilir. Radikal prostatektomi ve radyoterapi üriner inkontinans ve erektil disfonksiyon gibi kalıcı komplikasyonlara yol açabilir.
Yanlış pozitif PSA sonuçları gereksiz biyopsilere yol açabilir. Prostat biyopsisi ağrı, kanama, enfeksiyon ve nadir durumlarda sepsis riski taşır. Yanlış negatif sonuçlar yanlış güven hissine neden olarak tanıyı geciktirebilir. Tarama sürecinin kendisi anksiyete ve psikolojik strese neden olabilir.
Biyopsi Endikasyonları
PSA yüksekliği veya dijital rektal muayenede anormal bulgu saptandığında prostat biyopsisi değerlendirilir. Multiparametrik manyetik rezonans görüntüleme biyopsi öncesinde şüpheli alanların belirlenmesinde kullanılır. PI-RADS skorlama sistemi şüpheli lezyonların klinik önemini derecelendirmede yardımcı olur.
Transrektal ultrason eşliğinde biyopsi klasik yaklaşımdır ancak perineal biyopsi enfeksiyon riskini azaltması nedeniyle giderek yaygınlaşmaktadır. Fusyon biyopsi manyetik rezonans görüntülerini ultrason ile birleştirerek hedefli örnekleme sağlar. Biyopsi sonucu Gleason skoru ile derecelendirilir ve tedavi planlamasında yol gösterici olur.
Bilgilendirilmiş Karar Verme
Tarama kararı hekim ve hasta arasında paylaşılmış karar verme süreci ile alınmalıdır. Hastaya taramanın potansiyel yararları ve zararları açık şekilde anlatılmalıdır. Bireysel risk faktörleri, genel sağlık durumu ve hastanın tercihleri göz önünde bulundurulmalıdır. Taramayı kabul etmeyen hastaların kararına saygı gösterilmelidir.
Risk hesaplama araçları bireysel prostat kanseri olasılığının tahmininde yardımcı olabilir. Aile öyküsü, etnik köken ve önceki PSA değerleri risk değerlendirmesinde kullanılır. Tarama sonuçlarının yorumlanması ve takip planının belirlenmesi uzman hekim tarafından yapılmalıdır. Düzenli takip ve kontrole devam etmek erken tanının temelini oluşturur.